यमप्रसाद पाण्डे विद्यार्थी मूल्याङ्कन शैक्षिक प्रक्रियाको एउटा अभिन्न अंग हो, जसले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि, क्षमता र प्रगतिको मापन गर्दछ । यो विद्यार्थीको शैक्षिक यात्रालाई मार्गदर्शन गर्ने, शिक्षण विधि सुधार गर्ने र समग्र शैक्षिक प्रणालीको प्रभावकारिता जाँच्ने महत्वपूर्ण साधन हो । तर, नेपालमा विद्यालय तहको अन्त्यमा लिइने माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) को वर्तमान अभ्यासमा केही गम्भीर चुनौतीहरू देखा परेका छन्, जसले विद्यार्थीको सही मूल्याङ्कन हुन नसकेको र उनीहरूको वास्तविक क्षमता प्रतिबिम्बित नभएको अवस्था सिर्जना गरेको छ ।
विद्यार्थी मूल्याङ्कनको अर्थ र औचित्य विद्यार्थी मूल्याङ्कन भन्नाले विद्यार्थीले सिकाइ प्रक्रियाका क्रममा हासिल गरेका ज्ञान, सीप, क्षमता र बुझाइ को व्यवस्थित र वस्तुनिष्ठ मापन गर्ने प्रक्रियालाई बुझाउँछ । यो केवल परीक्षामा अंक दिने वा ग्रेड दिने प्रक्रिया मात्र होइन, बरु विद्यार्थीको समग्र सिकाइ र विकासको स्थिति पत्ता लगाउने एक विस्तृत र निरन्तर प्रक्रिया हो। राल्फ टायलरका अनुसार, मूल्याङ्कन शैक्षिक उद्देश्यहरू कति हदसम्म प्राप्त भएका छन् भनेर निर्धारण गर्ने प्रक्रिया हो । निलसनले भने यसलाई विद्यार्थीको सिकाइ सुधार गर्न आवश्यक जानकारी सङ्कलन, विश्लेषण र व्याख्या गर्ने प्रक्रियाका रूपमा परिभाषित गरेका छन् ।
विद्यार्थी मूल्याङ्कनका बहुआयामिक औचित्यहरू छन् । यसले सिकाइ सुधार गर्न, विद्यार्थीलाई आफ्नो प्रदर्शनबारे पृष्ठपोषण प्रदान गर्न, शैक्षिक निर्णयहरू लिन, शिक्षण विधिको प्रभावकारिता जाँच्न, पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्न र शैक्षिक संस्थाहरूको जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ । सही मूल्याङ्कनले विद्यार्थीलाई उत्प्रेरित गर्छ र उनीहरूको आत्म-विश्वास बढाउँछ ।
नेपालको SEE परीक्षामा वर्तमान मूल्याङ्कन प्रणाली नेपालमा कक्षा १० को अन्त्यमा सञ्चालन गरिने माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) विद्यार्थी मूल्याङ्कनको प्रमुख राष्ट्रव्यापी अभ्यास हो । यसलाई अक्षराङ्कन (Grading System) प्रणालीमा आधारित गरिएको छ । केन्द्रीकृत परीक्षा प्रणाली: SEE परीक्षा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) द्वारा सञ्चालित एक केन्द्रीकृत प्रणाली हो, जहाँ देशभरका विद्यार्थीहरूले एउटै प्रश्नपत्रको सामना गर्छन् ।
अक्षराङ्कन प्रणाली: विद्यार्थीले प्राप्त गरेको अंकलाई अक्षराङ्कमा (A+, A, B+, B, C+, C, D+, D, NG) रूपान्तरण गरिन्छ, जसले प्रतिशत वा डिभिजन प्रणालीभन्दा सिकाइको स्तर निर्धारणमा बढी जोड दिने अपेक्षा गरिएको छ ।
आन्तरिक मूल्याङ्कनको व्यवस्था: हालको व्यवस्था अनुसार, कुल पूर्णाङ्कको २५% अंक आन्तरिक मूल्याङ्कनका लागि छुट्याइएको छ । यसमा विद्यार्थीको गृहकार्य, परियोजना कार्य, कक्षा सहभागिता र इकाई परीक्षा जस्ता पक्षहरूलाई समावेश गरी विद्यालयले नै अंक प्रदान गर्छ। बाँकी ७५% अंक बाह्य (बोर्ड) परीक्षाबाट प्राप्त हुन्छ । यसको उद्देश्य विद्यार्थीको निरन्तर सिकाइलाई मूल्याङ्कनमा समावेश गर्नु हो ।
SEE परीक्षामा देखिएका प्रमुख समस्याहरू नेपालको वर्तमान SEE परीक्षा प्रणाली, विशेषगरी आन्तरिक मूल्याङ्कनको अभ्यासमा विश्वसनीयता र वैधताको गम्भीर अभाव देखिएको छ । यसले विद्यार्थीको सही मूल्याङ्कन हुन नसकेको भन्ने गुनासोहरू व्यापक छन्:
आन्तरिक मूल्याङ्कनमा अनियमितता र मनलाग्दी अंक: २५% आन्तरिक मूल्याङ्कनको व्यवस्था स्वागतयोग्य कदम भए तापनि, यसको कार्यान्वयनमा गम्भीर अनियमितता देखिएका छन् । धेरै विद्यालयहरूमा शिक्षकले विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ क्षमता वा प्रदर्शनको मूल्याङ्कन नगरी, विद्यालय प्रशासनले नै विद्यार्थीको GPA बढाउने नाममा मनलाग्दी नम्बर दिने गरेको पाइएको छ । यसले मेधावी विद्यार्थीहरूलाई हतोत्साहित पार्छ र कमजोर विद्यार्थीहरूलाई गलत भ्रममा राख्छ । आन्तरिक मूल्याङ्कनको पारदर्शिता र निष्पक्षतामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा भएको छ । तीन घण्टाको परीक्षाको वातावरणको प्रभाव: SEE परीक्षा मुख्यतया तीन घण्टाको अन्तिम परीक्षा मा केन्द्रित छ । यो छोटो अवधिले विद्यार्थीको समग्र सिकाइ र क्षमताको पूर्ण मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन । परीक्षाको दिन विद्यार्थीको शारीरिक वा मानसिक अवस्था (जस्तै: बिरामी, तनाव), परीक्षाको हलको वातावरण (जस्तै: हल्ला, गर्मी), प्रश्नपत्रको कठिनाई वा अप्रत्याशितता जस्ता बाह्य कारकहरूले उनीहरूको प्रदर्शनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ । वर्षभरिको मेहनत र सिकाइलाई तीन घण्टाको परीक्षाले मात्र प्रतिनिधित्व गर्छ भन्नु आफैँमा न्यायोचित हुँदैन ।
विश्वसनीयताको अभाव: समग्र परीक्षा प्रणालीमाथि नै विश्वसनीयताको प्रश्न उठेको छ । प्रश्नपत्र निर्माण (कहिलेकाहीँ अस्पष्ट वा पाठ्यक्रम बाहिरका प्रश्न), उत्तरपुस्तिका परीक्षण (परीक्षकको व्यक्तिगत धारणा, लापरवाही वा पूर्वाग्रहका कारण) र नतिजा प्रकाशनमा हुने त्रुटि वा अनियमितता ले गर्दा एउटै क्षमताका विद्यार्थीले फरक-फरक नतिजा प्राप्त गर्ने सम्भावना रहन्छ । परीक्षामा हुने व्यापक अनियमितता (जस्तै: प्रश्नपत्र आउट हुने, चोर्न प्रोत्साहन गरिने, उत्तरपुस्तिकामा चलखेल) ले गर्दा परीक्षाको निष्पक्षतामाथि गम्भीर प्रश्न उठ्छ ।
वैधताको अभाव र घोकाइ प्रवृत्तिको प्रोत्साहन: हाम्रो परीक्षा प्रणाली मुख्यतया घोकाइ र स्मरण शक्तिमा आधारित छ । यसले विद्यार्थीको सिर्जनात्मकता, आलोचनात्मक चिन्तन, समस्या समाधान गर्ने क्षमता वा व्यवहारिक सीपको मापन गर्न सकेको देखिँदैन । परीक्षामा सोधिने प्रश्नहरूको प्रकृतिले विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तकका कुराहरू कण्ठ गरेर लेख्न बाध्य बनाउँछ, जसले गर्दा उनीहरूको वास्तविक बुझाइ र प्रयोग गर्ने क्षमताको मूल्याङ्कन हुन पाउँदैन। यसरी, जुन उद्देश्यका लागि परीक्षा लिइन्छ, त्यो उद्देश्य पूरा हुन सकेको छैन ।
राज्यको स्रोतको दुरुपयोग: परीक्षा सञ्चालन (प्रश्नपत्र छपाइ, ढुवानी, उत्तरपुस्तिका परीक्षण, नतिजा प्रकाशन) मा राज्यको ठूलो धनराशि खर्च हुन्छ । यदि यो खर्च विद्यार्थीको सही मूल्याङ्कन गर्न असफल हुने र अनियमितताको जालोमा फस्ने हो भने यो राज्यको स्रोतको चरम दुरुपयोग हो ।
विद्यार्थीमा निराशा र असमानता: जब न्यून क्षमता भएका विद्यार्थीहरूले अनियमितता र आन्तरिक मूल्याङ्कनको चलखेलका कारण उच्च GPA ल्याउँछन् र वास्तविक क्षमता भएका, मेधावी विद्यार्थीहरूले उचित मूल्याङ्कन नपाउँदा उनीहरूको मनोबल घट्छ । यसले विद्यार्थीमा निराशा पैदा गर्छ र पढाइप्रति नै वितृष्णा जगाउन सक्छ । “पढेर के हुन्छ, सोर्सफोर्स नभई हुँदैन” भन्नेजस्ता नकारात्मक सोचले समाजमा गलत सन्देश प्रवाह गर्छ र गुणस्तरीय शिक्षाको अवसरमा असमानता सिर्जना गर्छ ।
सुधार गर्नु पर्ने पक्षहरु वर्तमान परीक्षा प्रणालीका यी गम्भीर कमजोरीहरूले नेपालको शैक्षिक गुणस्तर र भविष्यमा गम्भीर असर पारिरहेका छन् । दक्ष, सिर्जनशील र सक्षम नागरिक उत्पादन गर्ने हो भने, अहिलेको परीक्षा प्रणालीमा देखिएका विश्वसनीयता र वैधताको अभावलाई सम्बोधन गर्न तत्काल व्यापक सुधार गर्नु अपरिहार्य छ । निम्न पक्षहरूमा सुधार आवश्यक देखिन्छ:
प्रश्नपत्र निर्माणमा सुधार: प्रश्नपत्रहरू स्मरणशक्तिका साथै विद्यार्थीको बुझाइ, विश्लेषण, संश्लेषण र मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता लाई जाँच्ने खालका हुनुपर्छ। घोकाइभन्दा सृजनात्मकता र आलोचनात्मक चिन्तनलाई प्रोत्साहन गरिनुपर्छ।
निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन (Continuous Assessment) लाई प्रभावकारी बनाउने: विद्यार्थीहरूमा नैतिकता र जवाफदेहिताको विकास गर्नु शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका हो, जहाँ उनीहरूले इमानदारी र जिम्मेवारीको महत्वबारे सिकाउँछन् र आफैँ उदाहरण बन्छन् । यसका साथै, परीक्षामा हुने अनियमिततालाई नियन्त्रण गर्न परीक्षा सञ्चालनमा संलग्न सबै निकाय र व्यक्तिहरूमा नैतिकता र जवाफदेहिताको भावना विकास गरिनुपर्छ । आन्तरिक मूल्याङ्कनलाई हचुवाको भरमा नभई यथार्थपरक र वस्तुनिष्ठ ढंगले गरिनुपर्छ, जसले विद्यार्थीको वार्षिक परीक्षामा मात्रै नभएर सिकाइ प्रक्रियाभरि गरिने नियमित मूल्याङ्कन (जस्तै: गृहकार्य, परियोजना कार्य, कक्षा सहभागिता, इकाई परीक्षा) लाई पनि कुल मूल्याङ्कनमा महत्वपूर्ण स्थान दिओस् । यसका लागि विद्यालयहरूलाई जवाफदेही बनाउन र आन्तरिक मूल्याङ्कनमा पारदर्शिता कायम गर्न कडा अनुगमन र राष्ट्रिय स्तरबाट तय गरिएका मापदण्डको कडाइका साथ कार्यान्वयन गरिनुपर्छ । यस प्रक्रियामा शिक्षामा सरोकार राख्ने सबै पक्ष चनाखो हुनुपर्छ । अनियमितता रोक्न कडा नियम र कानुनको कार्यान्वयन, प्रभावकारी निगरानी, शून्य सहनशीलताको नीति र अनियमिततामा संलग्नलाई कडा कारबाही गर्ने व्यवस्थाले मात्र निष्पक्ष र विश्वसनीय परीक्षा प्रणाली सुनिश्चित गर्न सकिन्छ, जसले शिक्षाको समग्र गुणस्तर अभिवृद्धिमा टेवा पुर्याउँछ।
उत्तरपुस्तिका परीक्षणमा पारदर्शिता र दक्षता: परीक्षकहरूलाई उचित तालिम दिनुपर्छ र उनीहरूको कार्यसम्पादनको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ । सम्भव भएसम्म डिजिटल परीक्षण प्रणाली वा दोहोरो परीक्षण प्रणाली अपनाएर मानवीय त्रुटि र पूर्वाग्रहलाई कम गर्न सकिन्छ । उत्तरपुस्तिका परीक्षणमा अनियमितता गर्नेलाई कडा कारबाहीको व्यवस्था गरिनुपर्छ ।
परीक्षा प्रणालीको नियमित पुनरावलोकन: समय-समयमा शिक्षाविद्, पाठ्यक्रम विशेषज्ञ र मनोविद्हरू सम्मिलित एक स्वतन्त्र समिति गठन गरी परीक्षा प्रणालीको प्रभावकारिता र सान्दर्भिकताको पुनरावलोकन गरी आवश्यक सुधारहरू गर्नुपर्छ।
नैतिकता र जवाफदेहिता: विद्यार्थीहरूमा नैतिकता र जवाफदेहिताको विकास गर्नु शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका हो, जहाँ उनीहरूले इमानदारी र जिम्मेवारीको महत्वबारे सिकाउँछन् र आफैँ उदाहरण बन्छन् । यसका साथै, परीक्षामा हुने अनियमिततालाई नियन्त्रण गर्न परीक्षा सञ्चालनमा संलग्न सबै निकाय र व्यक्तिहरूमा नैतिकता र जवाफदेहिताको भावना विकास गरिनुपर्छ । आन्तरिक मूल्याङ्कनलाई हचुवाको भरमा नभई यथार्थपरक र वस्तुनिष्ठ ढंगले गरिनुपर्छ, जसले विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ र क्षमतालाई प्रतिबिम्बित गरोस् । अनियमितता रोक्न कडा नियम र कानुनको कार्यान्वयन, प्रभावकारी निगरानी, शून्य सहनशीलताको नीति र अनियमिततामा संलग्नलाई कडा कारबाही गर्ने व्यवस्थाले मात्र निष्पक्ष र विश्वसनीय परीक्षा प्रणाली सुनिश्चित गर्न सकिन्छ, जसले शिक्षाको समग्र गुणस्तर अभिवृद्धिमा टेवा पुर्याउँछ ।
दोहोरो मापदण्ड: शिक्षा र परीक्षा प्रणालीमा सुधारको कुरा गर्दा सबैले जोडदार समर्थन गर्छन्, तर आफ्नै छोराछोरी वा आफन्तको भविष्यको प्रश्न आउँदा भने पदिय मर्यादा र सामाजिक हैसियत भुलेर अनियमिततामा लाग्ने प्रवृत्ति एक जटिल समस्याका रूपमा देखा परेको छ । यो दोहोरो मापदण्डले समाजमा नैतिक विचलन ल्याउनुका साथै शिक्षा प्रणालीको जगलाई कमजोर बनाउँछ । जब जिम्मेवार पदमा बसेका व्यक्तिहरू नै आफ्ना नातागोताका लागि नियम मिच्न तयार हुन्छन्, तब इमानदारी र योग्यतामा आधारित मूल्याङ्कन प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा हुन्छ । यस्तो व्यवहारले योग्य विद्यार्थीहरू हतोत्साहित हुन्छन् र अन्ततः समग्र शैक्षिक गुणस्तरमा ह्रास आउँछ । यस समस्याको समाधानका लागि कडा नैतिक आचारसंहिताको पालना, पारदर्शितामा जोड र अनियमिततामा संलग्न जो कोहीलाई पनि दण्डित गर्ने दृढ इच्छाशक्ति अपरिहार्य छ ।
विद्यार्थीका लागि विशेष सन्देश अन्तमा, सम्पूर्ण विद्यार्थीहरूलाई महत्त्वपूर्ण अनुरोध छ कि, SEE को नतिजाले तपाईँको पूर्ण क्षमताको प्रतिनिधित्व नगर्न पनि सक्छ । तीन घण्टाको परीक्षाको वातावरण र माथि उल्लेखित प्रणालीगत कमजोरीहरूले तपाईँको वास्तविक क्षमतालाई दबाएको हुन सक्छ । त्यसैले, नतिजाबाट कोही पनि हौसिनु पर्ने वा निराश हुनु पर्ने अवस्था छैन ।
तपाईँको भविष्यको बाटो निर्धारण गर्ने मुख्य आधार तपाईँको GPA मात्र होइन । आफ्नो स्वमूल्याङ्कन गर्नुहोस्, आफ्नो रुचि र क्षमता लाई गहिरोसँग बुझ्नुहोस् । तपाईँलाई कुन विषयमा रमाइलो लाग्छ, कुन काम गर्न मन पर्छ, तपाईँको बलियो पक्ष के हो भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस् । कसैको दबाब वा देखासिकीमा नभई, आफ्नो रुचि र क्षमताका आधारमा विषय छनौट गर्न अनुरोध छ । किनकि, वास्तविक सफलता तपाईँको GPA भन्दा बढी तपाईँको आन्तरिक खुसी, कामप्रतिको समर्पण, र जीवनमा सिकेका व्यवहारिक ज्ञान तथा सीप मा निर्भर गर्छ । एउटा परीक्षाको नतिजाले तपाईँको जीवनको सम्पूर्ण मार्ग निर्धारण गर्दैन, यो केवल एउटा खुड्किलो मात्र हो ।
(लेखक शिद्दज्योती शिक्षा क्याम्पस, सिन्धुलीका गणित बिषयका उपप्राध्यापक हुनुहुन्छ।)